Melatonina – co to, czym jest, na co pomaga i jak stosować?

Melatonina – co to jest?

Melatonina jest naturalnym związkiem wydzielanym przez znajdującą się w centralnej części mózgu szyszynkę. Jej główną rolą jest regulacja okołodobowego rytmu snu i czuwania oraz udział w procesach zasypiania, przez co bywa też nazywana hormonem nocy lub hormonem ciemności.

Ze względu na jej rolę w organizmie, melatonina jest popularnym lekiem i suplementem diety stosowanym w zaburzeniach rytmu dobowego snu – zarówno tych związanych z nieprawidłową higieną snu, jak i pracą zmianową czy zmianami stref czasowych (jet lag). Melatonina jest często pierwszym wyborem, gdy obniża się jakość snu (np. płytki sen, częste przebudzenia), pojawiają się zaburzenia snu.

Proces wydzielania melatoniny

Melatonina jest produkowana w szyszynce (gruczole zlokalizowanym w środkowej części mózgu) z powstającej z tryptofanu serotoniny. Jej wydzielanie jest jednak ściśle powiązane z zegarem biologicznym. W standardowych warunkach początek wydzielania melatoniny następuje po zapadnięciu zmroku, około godziny 21-22 i powoduje uczucie wieczornej senności. Najwyższe stężenie melatoniny w organizmie człowieka obserwowane jest w trakcie głębokiego snu, około 2-4 w nocy, a nad ranem (ok. 7-9) pod wpływem oddziaływania światła słonecznego, wydzielanie melatoniny ulega zahamowaniu, ułatwiając wybudzenie się.

Stężenie melatoniny w organizmie

Stężenie melatoniny w organizmie człowieka zmienia się nie tylko w zależności od pory dnia i natężenia światła, ale też wraz z wiekiem i zapotrzebowaniem na sen. Najwyższa produkcja melatoniny (nocny szczyt ok. 250 pg/ml) występuje u dzieci w wieku 3-5 lat, wymagających największej ilości snu.

Następnie w okresie dojrzewania stężenie hormonu snu spada do ok. 120-180 pg/ml, aby w w wieku dorosłym ustabilizować się na poziomie 70-80 pg/ml. Po 40. roku życia wydzielanie melatoniny stopniowo spada, u osób powyżej 65. r.ż., powszechnie doświadczających problemów z zasypianiem, osiągając zaledwie 20-30 pg/ml.

Melatonina – rola w organizmie człowieka

Melatonina wykazuje właściwości antyoksydacyjne, moduluje odporność organizmu, bierze udział w procesach hormonalnych związanych z wydzielaniem m.in. hormonu wzrostu, prolaktyny, lutropiny. Obecnie znaczenie kliniczne melatoniny jest jednak związane przede wszystkim z jej rolą w regulacji procesów zasypiania.

Reguluje rytm dobowy

Najważniejszą dotychczas poznaną rolą melatoniny w organizmie jest jej udział w koordynacji rytmów dobowych oraz zegara biologicznego. Jej wydzielanie jest hamowane pod wpływem bodźców świetlnych (zarówno światła słonecznego, jak i sztucznego), przez co wzrasta w godzinach nocnych, po zapadnięciu ciemności. Rosnące stężenie melatoniny we krwi jest sygnałem dla organizmu o porze snu, powoduje wzmożoną senność i ułatwia zaśnięcie oraz utrzymanie snu.

Zaburzenia prawidłowego wydzielania melatoniny oraz brak przestrzegania zasad prawidłowej higieny snu – niewystarczające zaciemnienie sypialni, czy używanie urządzeń elektrycznych, emitujących niebieskie światło, w godzinach nocnych – są jednymi z głównych przyczyn bezsenności i problemów z zasypianiem.

Wpływa na wydzielanie hormonów

Oprócz znaczenia w regulacji rytmu okołodobowego melatonina uczestniczy również w procesach wydzielania innych hormonów, m.in.

• prolaktyny,
• lutropiny,
• folitropiny,
• somatotropiny,
• tyreoliberyny,
• adrenokortykotropiny,
• pośrednio glikokortykosteroidów.

Podejrzewa się, że melatonina pomaga obniżyć poziom hormonu stresu – kortylozu, co wspomaga wyciszenie organizmu przed zaśnięciem. Melatonina podnosi stężenie hormonu wzrostu (HGH), dlatego odpowiednia ilość snu u dzieci jest niezbędna dla prawidłowego wzrostu i rozwoju.

Melatonina a zaburzenia snu u osób starszych

Objawy bezsenności stwierdza się u ponad 40% osób w wieku powyżej 65. roku życia, co wynika między innymi z obniżonej produkcji melatoniny i zaburzenia okołodobowego rytmu snu i czuwania. Na niskie stężenie melatoniny u osób starszych wpływa kilka czynników – od postępującego zwapnienia szyszynki i zmiany w strukturze oka, po spędzanie mniejszej ilości czasu na świeżym powietrzu i ograniczoną aktywność fizyczną.

Typowe leki nasenne mogą nie tylko uzależniać i wpływać na działanie innych leków oraz wykazują liczne działania niepożądane, powodowana przez nie senność prowadzi też do zwiększenia liczby upadków i osłabienia procesów poznawczych. Melatonina jest więc uznawana za jeden z najbezpieczniejszych wyborów – nie obserwuje się istotnych klinicznie interakcji z innymi lekami, nie powoduje uzależnienia, wzrostu tolerancji, ani senności w ciągu dnia.

Melatonina u dzieci ze spektrum autyzmu

Melatonina jest także wykorzystywana w leczeniu dyssomnii (nieprawidłowości w ilości, jakości oraz czasie snu) u dzieci, w szczególności tych ze spektrum autyzmu lub zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). Z powodu zaburzeń snu cierpi nawet 40-85% tej populacji, najczęściej doświadczając tzw. zespołu opóźnionej fazy snu. Badania wykazują, że stosowanie melatoniny przez dzieci ze spektrum autyzmu skutecznie poprawia jakość snu – przyśpiesza zasypianie, zmniejsza liczbę przebudzeń i wydłuża całkowity czas trwania snu, bez istotnych skutków ubocznych.

Melatonina w zaburzeniach depresyjnych

U osób cierpiących na zaburzenia depresyjne często obserwuje się trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu oraz przedwczesne wybudzenia. Badania architektury snu wskazują na zachodzące w przebiegu tych chorób zmiany w organizacji cyklu snu i czuwania związane z nieprawidłowościami w czasie trwań faz REM (snu głębokiego) i NREM (snu płytkiego). Stosowanie leków przeciwdepresyjnych podwyższa stężenie melatoniny, a włączenie także jej dodatkowej suplementacji w badaniach klinicznych przynosiło istotną poprawę jakości snu obserwowanych pacjentów. Pamiętaj, aby zawsze konsultować suplementację z lekarzem prowadzącym.

Melatonina a choroba refluksowa przełyku

W badaniach wykazano, że melatonina blokuje wydzielanie kwasów żołądkowych, zmniejsza produkcję tlenku azotu (rozluźnia dolny zwieracz przełyku), umożliwiając przedostawanie się kwasu żołądkowego do przełyku. W badaniu klinicznym porównano działanie omeprazolu i suplementu zawierającego kombinację syntetycznej melatoniny, l-tryptofanu, witaminy B6, kwasu foliowego, witaminy B12, metioniny i betainy u 351 osób z chorobą refluksową przełyku (GERD). Po 40 dniach leczenia 100% osób przyjmujących złożony suplement zawierający m.in. melatoninę zgłosiło zmniejszenie objawów w porównaniu do 65,7% grupy przyjmującej omeprazol.

Niedobór melatoniny

Niedobór melatoniny może być związany z nieprawidłowościami w wydzielaniu tego hormonu – zarówno fizjologicznymi, jak i wynikającymi z nieprawidłowej higieny snu. Do ich przyczyn należą między innymi podeszły wiek, praca zmianowa, nocna ekspozycja na światło, chroniczny stres, współistniejące choroby, czy niewłaściwa dieta.

Jej niedobory prowadzą do:

• trudności z zasypianiem i bezsenności,
• uczucia zmęczenia w ciągu dnia,
• pogorszenia koncentracji i pamięci,
• osłabienia odporności,
• zwiększonej wrażliwości na stres.

Nadmiar melatoniny

W przeciwieństwie do jej niedoborów nadmiar melatoniny występuje stosunkowo rzadko. Związany jest on zazwyczaj z nadmierną suplementacją hormonu snu (nie zaleca się przekraczania dawki 10 mg/dobę) lub zaburzeniami metabolicznymi prowadzącymi do jej spowolnionego rozkładu (np. w chorobach wątroby) lub nadprodukcji.

Głównym objawem podwyższonego poziomu melatoniny jest nadmierna senność, uczucie zmęczenia i brak energii, obserwuje się także bóle głowy, obniżone ciśnienie krwi oraz zaburzenia trawienia. Dodatkowo, ze względu na wpływ melatoniny na wydzielanie hormonów jej nadmiar może prowadzić do zaburzeń hormonalnych – problemów z płodnością, wahań poziomu glukozy we krwi, objawów depresji, dysfunkcji tarczycy.

Przyjmowanie melatoniny

Dawkowanie melatoniny zależy od wieku i wskazań do jej stosowania:

• U dorosłych i osób niewidomych najczęściej zaczyna się od wysokiej dawki 5 mg/dobę, zażywanej na 1-2 h przed zaśnięciem, a po uzyskaniu poprawy i utrwaleniu efektu przechodzi się na dawki niższe 0,5-3 mg
• U dzieci z zaburzeniami rytmu snu i czuwania zaleca się dawki wyższe niż w przypadku dorosłych, na poziomie 1-10 mg na dobę
• Przy zaburzeniach snu związanych z pracą zmianową zaleca się przyjmowanie melatoniny w małej dawce 0,5-3 mg po powrocie do domu z nocnej zmiany, a po przejściu na zmianę poranną w wyższej dawce 3-5 mg na 3 h przed planowaną porą snu.

W przypadku zaburzeń rytmu dobowego w wyniku jet-lagu (zmian stref czasowych) można: podróżując na wschód przyjmować melatoninę przez 3 dni przed wyjazdem w dawce 3-5 mg na 3 h przed planowanym czasem położenia się do snu, a następnie 1 h przed snem po przybyciu do celu; podróżując za zachód stosować niską 0,5-1 mg dawkę melatoniny w przypadku przebudzenia się w drugiej połowie nocy.

Podczas codziennej suplementacji melatoniny zaleca się ograniczanie kuracji do 6-12 tygodniowych cyklów, po których powinna nastąpić kilkutygodniowa przerwa. Należy jednak pamiętać, że problemy z zasypianiem lub nocnymi wybudzeniami mogą mieć różne przyczyny i nie muszą wynikać z niedoborów melatoniny – jeśli nie ustępują, warto skonsultować się z lekarzem.

Co wpływa na stężenie melatoniny w organizmie?

Suplementacja nie jest jedyną metodą pozwalającą uregulować poziom melatoniny w organizmie. Na jej naturalną produkcję przez szyszynkę wpłynąć można także poprzez poprawę higieny snu, a nawet dietę.

Melatonina – przeciwwskazania i interakcje

Przeciwwskazania do stosowania melatoniny to: ciąża, laktacja, wiek poniżej 18 lat, choroba alkoholowa, schorzenia wątroby lub nerek, uczulenie na syntetyczną melatoninę i stosowanie niektórych leków, które mogą wpływać na metabolizm melatoniny.

Melatoniny nie należy łączyć z:

• lekami uspokajające (zwłaszcza zolpidem, zaleplon, zopiklon),
• lekami przeciwdepresyjnymi (zwłaszcza fluwoksamina),
• antagonistami receptorów opioidowych oraz adrenergicznych,
• inhibitorami prostaglandyn,
• estrogenami (np. w doustnej antykoncepcji hormonalnej).

Odradza się prowadzenie pojazdów lub wykonywanie zadań wymagających skupienia po spożyciu melatoniny.