Kozłek lekarski – właściwości, na co pomaga, przeciwwskazania

Kozłek lekarski – co to za roślina?

Kozłek lekarski (Valeriana officinalis), znany jako waleriana jest dwuletnią rośliną powszechnie występującą w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Kwitnie od czerwca do sierpnia, a najczęściej tę roślinę można zobaczyć na brzegach wód, mokrych łąkach, torfowiskach, wilgotnych lasach. Jak wygląda kozłek lekarski i co go wyróżnia? Roślina ta dorasta do wysokości 50–200 cm. Kwiaty są drobne, białe, różowe lub liliowe i są zebrane gęste baldachy. Waleriana wydziela słodki, miodowy zapach, który jest dla kotów afrodyzjakiem.

W medycynie ludowej był wykorzystywany przede wszystkim w leczeniu dolegliwości ze strony układu pokarmowego i moczowego, współcześnie znany jest jednak głównie ze swoich właściwości uspokajających.
W celach leczniczych wykorzystywane są głównie korzenie oraz kłącze (podziemna łodyga) kozłka lekarskiego, skrywające w swoim składzie liczne substancje aktywne o dobroczynnych właściwościach:

• walepotriaty – działają uspokajająco, rozkurczowo i relaksacyjnie,
• kwas walerenowy i izowalerenowy – pobudzają receptory GABA, wykazując działanie uspokajające i przeciwlękowe,
• olejki eteryczne – wspierają działanie uspokajające, poprawiają jakość snu,
• flawonoidy – działają antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie, wspierają układ krążenia,
• aminokwasy – m.in. kwas gamma-aminomasłowy (GABA) wspierający układ nerwowy.

Kozłek – właściwości

Waleriana jest surowcem leczniczym docenianym i chętnie stosowanym w medycynie naturalnej. Właściwości lecznicze kozłka lekarskiego nie ograniczają się jedynie do wsparcia układu nerwowego, ale znajduje zastosowanie także w innych dolegliwościach zdrowotnych.

Zastosowanie waleriany (kozłek lekarski):

Właściwości uspokajające

Mechanizm uspokajający korzenia kozłka lekarskiego związany jest między innymi z jego działaniem GABAergicznym – hamuje wychwyt zwrotny GABA i rozkład tego związku, jednocześnie pobudzając jego uwalnianie z zakończeń nerwowych. Wzrost stężenia GABA prowadzi do wyciszenia ośrodkowego układu nerwowego, co zmniejsza pobudliwość neuronów i obniża aktywność mózgu, co przekłada się na działanie uspokajające oraz łagodzące stany lękowe i depresyjne. Pomimo licznych dowodów na skuteczność łagodzenia chorób układu nerwowego przez kozłek lekarski przyjmowany w dawkach 300-600 mg/dzień, wyniki badań klinicznych nie są jednoznaczne. Podejrzewa się, że właściwości waleriany mogą w dużej mierze zależeć nie tylko od dawki, ale także od sposobu przygotowania ekstraktu i jego przechowywania.

Poprawia jakość snu

Działanie kozłka lekarskiego w leczeniu problemów z zasypianiem wykazano między innymi w badaniu klinicznym przeprowadzonym w 24 niemieckich ośrodkach na grupie 202 pacjentów ze zdiagnozowaną bezsennością. Osoby przyjmujące przez 6 tygodni tabletki ze standaryzowanym wyciągiem z waleriany w dawce 600 mg/dzień oceniły skuteczność preparatu na podobnym poziomie, co pacjenci z grupy kontrolnej leczonej 10 mg oksazepamu (leku przeciwlękowego z grupy benzodiazepin), jednocześnie zgłaszając mniejszą liczbę działań niepożądanych. W innym badaniu obejmującym grupę 121 ochotników pacjenci przyjmujący przez 28 dni etanolowy wyciąg z kozłka lekarskiego odczuli poprawę snu już po 14 dniach kuracji, a 66% z nich oceniło efekty jako bardzo dobre lub dobre.

Wspiera układ trawienny

Kozłek lekarski pomaga nie tylko na dolegliwości w obrębie układu nerwowego, ale znajduje też zastosowanie w preparatach wspomagających trawienie takich jak krople żołądkowe. Waleriana działa rozkurczowo, przynosząc ulgę w kolkach i nerwicy żołądka, a dzięki właściwościom uspokajającym sprawdza się szczególnie dobrze w zaburzeniach trawienia na tle nerwowym. Dodatkowo surowiec ten dzięki zawartości związków gorzkich pobudza wydzielanie śliny i może wzmagać apetyt.

Wspiera zdrowie kobiet

Zastosowanie waleriany nie ogranicza się do zwalczania objawów stresu i stanów lękowych oraz poprawy trawienia, ale może być także pomocne w dolegliwościach kobiecych. Badania kliniczne prowadzone z udziałem pacjentek po menopauzie wskazują na możliwe korzyści ze stosowania korzenia kozłka w łagodzeniu objawów menopauzy, takich jak bezsenność, uderzenia gorąca i zaburzenia nastroju. Waleriana może także pomóc w zespole napięcia przedmiesiączkowego (PMS) poprzez swoje działanie rozkurczowe i kojące nerwy.

Kozłek lekarski – dawkowanie

Dawkowanie kozłka lekarskiego zależy od potrzeb i zaleceń producenta na opakowaniu, ale zazwyczaj wynosi od 300 do 600 mg ekstraktu dziennie, co odpowiada od 2 do 3 gramów suszonego ziołowego korzenia waleriany namoczonego w jednej filiżance gorącej wody do 15 minut.

Waleriana działa lepiej, gdy jest przyjmowana 30 minut do dwóch godzin przed snem. Europejska Agencja Leków zaleca stosowanie korzenia waleriany w celu złagodzenia napięcia nerwowego, w dawce 400-600 mg wyciągu z waleriany lub 0,3-3 g sproszkowanego korzenia waleriany do 3 razy dziennie.

Czy kozłek lekarski jest moczopędny?

Tak, kozłek lekarski działa moczopędnie, z tego powodu należy go pić najpóźniej 2 godziny przed pójściem spać, aby nie wybudzać się w nocy do toalety. Jest to związane z działaniem rozkurczowym na mięśnie gładkie i wspierającym pracę układu moczowego.

Kozłek lekarski – w jakiej formie go stosować?

Kłącza i korzeń to surowce kozłka lekarskiego, zawierają cenne składniki, w tym kwas walerenowy. Substancje czynne obecne w korzeniu kozłka lekarskiego dobrze rozpuszczają się w wodzie i alkoholu, dzięki czemu może być on stosowany zarówno w postaci herbatek przygotowywanych z suszonego surowca roślinnego, jak i preparatów zawierających płynne lub sproszkowane alkoholowe ekstrakty – w postaci tabletek, kapsułek, kropli, nalewek. Waleriana dostępna jest także w połączeniu z innymi ziołami, które wzajemnie wspierają swoje działanie – decydując się na wybór preparatu złożonego, istotne jest jednak upewnienie się, że wszystkie składniki występują w odpowiednio wysokich dawkach.

Przeciwwskazania do stosowania

Przeciwwskazania do stosowania kozłka lekarskiego to: nadwrażliwość na korzeń kozłka i jego produkty, ciąża, laktacja, wiek poniżej 12. lat i stosowanie niektórych leków.

Kozłek lekarski i otrzymywane z niego wyciągi są preparatami o dobrej tolerancji i wysokim profilu bezpieczeństwa. Ze względu na możliwość nasilenia się skutków ubocznych zaleca się jednak ograniczanie kuracji do maksymalnie 1 miesiąca, po którym należy zrobić kilkutygodniową przerwę. Kozłek lekarski może także wchodzić w interakcje z niektórymi lekami, nasilając ich właściwości sedatywne lub działania niepożądane.

Z czym nie łączyć kozłka lekarskiego?

Kozłka lekarskiego nie należy łączyć z:

• lekami przeciwhistaminowymi,
• lekami nasennymi i uspokajającymi,
• lekami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy (m.in. benzodiazepiny, barbiturany, opioidy),
• lekami znieczulającymi – zaleca się odstawienie preparatów z walerianą na 2 tygodnie przed planowaną operacją,
• statynami i niektórymi lekami grzybobójczymi,
• alkoholem.

Wyciągi z kozłka lekarskiego nie powinny być przyjmowane przez kobiety w ciąży i karmiące piersią, bez uprzedniej konsultacji z lekarzem. Ze względu na silne działanie uspokajające waleriany, nie jest ona też polecana osobom prowadzącym pojazdy lub obsługującym maszyny – zaleca się zachowanie co najmniej 2-godzinnego odstępu między zażyciem kozłka lekarskiego a prowadzeniem auta.

Skutki uboczne

Do najczęściej obserwowanych skutków ubocznych należą:

• mdłości i bóle brzucha,
• zawroty głowy,
• bóle głowy,
• nadmierna senność i uczucie otępienia,
• suchość w ustach,
• problemy żołądkowo-jelitowe.
• intensywne, realistyczne sny.

U niektórych pacjentów mogą wystąpić również reakcje paradoksalne – uczucie lęku i niepokoju, bezsenność.

[BONUS] Kozłek lekarski podnieca?

Tak, okazuje się, że kozłek lekarski podnieca i działa stymulująco na koty. Jedno z badań z 2017 roku wykazało, że 50% kotów wykazywało euforyczne zachowanie, gdy wprowadzono kozłka lekarskiego do ich otoczenia. Jest to reakcja podobna do tej obserwowanej w przypadku kocimiętki.

Połowa kotów stała się podekscytowana i zabawna, tarzając się w liściach, wąchając je, żując i pocierając o nie policzki i podbródek. Uważa się, że atraktantem jest związek chemiczny aktynidyna, który działa jak koci feromon. Weterynarze stosujący tradycyjną medycynę mogą stosować walerianę w przypadkach nadmiernej pielęgnacji związanej ze stresem, zachowań lękowych lub śródmiąższowego zapalenia pęcherza moczowego u kotów. Pytanie o to, czy kozłek lekarski podnieca zwierzęta, zaczęło się pojawiać w internecie w 2018 roku, gdy takie pytanie padło w jednym z popularnych teleturniejów.