Czarny bez – właściwości, na co pomaga, jak stosować?

Czarny bez – co to za roślina?

Czarny bez (znany tez jako bez dziki, bzowina czarna, gołębia pokrzywa) jest gatunkiem pospolitym występującym w Polsce na skrajach lasów, w parkach, zaroślach i w pobliżu domostw. Z wyglądu czarny bez jest dorastającym do 3-6 m krzewem o szerokiej, kulistej koronie, dzięki której osiąga nawet 3-5 m szerokości. Na jego cienkich pędach wystarają drobne białe kwiaty, które po przekwitnięciu zmieniają się w granatowo-czarne kuliste owoce.

Zarówno kwiaty jak i owoce czarnego bzu znajdują zastosowanie w medycynie ludowej, kosmetykach i kuchni. Kwiaty są wykorzystywane do produkcji syropów, herbatek oraz jako składnik rozmaitych sałatek, z dojrzałych owoców przygotowuje się z kolei soki, konfitury, nalewki i inne przetwory. Bez czarny jest ceniony nie tylko za walory smakowe, ale przede wszystkim dobroczynny wpływ na zdrowie związany z obecnością licznych antyoksydantów.

Kwiaty czarnego bzu

Czarny bez kwitnie latem – w czerwcu i lipcu, kiedy na jego cienkich pędach pojawiają się zebrane w duże i płaskie baldachogrona kwiatostany. Pojedyncze kwiaty czarnego bzu są drobne (5-7 mm średnicy), kremowobiałe i roznoszą charakterystyczny zapach.

Kwiaty czarnego bzu zawierają:

• witaminę C (80-90 mg w 100 g świeżych kwiatów),
• witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B6),
• składniki mineralne (fosfor, magnez, wapń, potas, cynk),
• związki polifenolowe (flawonoidy, kwasy fenolowe – m.in. rutyna, kwas chlorogenowy, kwercetyna),
• garbniki i inne kwasy organiczne,
• olejek eteryczny złożony z ponad 50 różnych związków chemicznych,
• glikozydy cyjanogenne (sambunigryna, sambucyna).

W ziołolecznictwie kwiaty czarnego bzu są wykorzystywane do przygotowywania naparów, ekstraktów i wyciągów o wielokierunkowym wpływie na organizm człowieka. W szczególności doceniane są ich właściwości wzmacniające odporność. Wykazując działanie napotne (obniżają gorączkę), przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe zapewniają dodatkowe wsparcie w walce z infekcjami.

Owoce czarnego bzu

Owoce czarnego bzu to lśniące, mięsiste pestkowce o kształcie drobnych kulek. W pełni dojrzałe, zbierane na przełomie sierpnia-września, osiągają ciemno-fioletową barwę i charakteryzują się cierpkim smakiem.

Właściwości lecznicze owoców związane są z zawartością:

• związków polifenolowych (flawonoidy, kwasy fenolowe, antocyjany)
• garbników i kwasów organicznych
• olejku eterycznego
• soli mineralnych (potas, żelazo, fosfor, cynk, miedź, mangan)
• witamin C i A oraz witamin z grupy B (B2, B6, kwas foliowy, biotyna)

Bardzo dobre działanie przypisuje się bogatym w antocyjany przetworom z owoców bzu, takim jak napary, soki i koncentraty soków. Wśród ich zdrowotnych właściwości wymienia się nie tylko działanie przeciwutleniające i wspierające odporność, ale także pozytywny wpływ na profil lipidowy i poziom cukru we krwi, działanie obniżające ciśnienie krwi oraz poprawiające procesy trawienne.

Czy czarny bez jest trujący?

Nie, odpowiednio przygotowany czarny bez nie jest trujący. W wyniku spożycia niedojrzałych owoców lub świeżych kwiatów może dojść do zatrucia, ponieważ wszystkie części tej rośliny zawierają glikozydy cyjanogenne (sambunigryna) przekształcane w groźny cyjanowodór. Szkodliwe substancje ulegają jednak rozkładowi i neutralizacji pod wpływem temperatury, dzięki czemu owoce i kwiaty czarnego bzu po obróbce termicznej (gotowanie, suszenie) są w pełni bezpieczne dla naszego zdrowia.

Właściwości prozdrowotne czarnego bzu

Zawarte w owocach i kwiatach bzu czarnego dobroczynne substancje wykazują silne właściwości antyoksydacyjne przekładające się na jego dobroczynny wpływ na ludzki organizm.

Jakie właściwości lecznicze wykazuje czarny bez?

• Wspiera układ odpornościowy: czarny bez jest źródłem silnych antyoksydantów chroniących organizm przed stresem oksydacyjnym oraz wykazujących korzystny wpływ na odporność – działają przeciwzapalnie, pobudzają układ immunologiczny i zmniejszają ryzyko infekcji.
• Wspomaga leczenie przeziębień i infekcji dróg oddechowych: właściwości napotne czarnego bzu pomagają obniżyć gorączkę, a poprzez działanie przeciwdrobnoustrojowe wspomaga organizm w walce z patogenami i objawami przeziębienia.
• Reguluje poziom cukru we krwi: badania w modelach zwierzęcych potwierdzają działanie przeciwcukrzycowe bzu czarnego, otrzymywane z niego ekstrakty pobudzają metabolizm glukozy oraz wspomagają wydzielanie insuliny w komórkach trzustki.
• Działa przeciwmiażdżycowo: poprzez działanie antyoksydacyjne reguluje poziom lipidów we krwi, zapobiegając odkładaniu się złogów w naczyniach i obniżając ryzyko rozwoju miażdżycy. W badaniu klinicznym obejmującym podawanie ochotnikom przez 2 tygodnie 3 razy dziennie 400 mg liofilizowanego soku obniżył poziom “złego” cholesterolu LDL, całkowitego cholesterolu i triacylogliceroli.
• Obniża ciśnienie i uszczelnia naczynia krwionośne: obecne w bzie czarnym polifenole uszczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne oraz pobudzają krążenie krwi, ponadto dzięki zawartości choliny wykazuje on działanie obniżające ciśnienie.
• Poprawia trawienie: napar z owoców czarnego bzu pobudza procesy trawienne, regulując wypróżnianie oraz wspierając pracę wątroby i pęcherzyka żółciowego, jednak w większych ilościach może działać przeczyszczająco.
• Oczyszcza organizm: owoce bzu czarnego działają detoksykująco i moczopędnie – oczyszczają organizm z toksyn i szkodliwych produktów przemiany materii oraz wspomagają pracę nerek
• Pomaga zadbać o skórę: właściwości przeciwutleniające czarnego bzu znajdują także zastosowanie w kosmetyce, w szczególności w pielęgnacji skóry starzejącej i preparatach anti-aging. Dawniej sok z czarnego bzu był również wykorzystywany do farbowania brwi i rzęs.

Na co pomaga czarny bez?

Czarny bez to bogate źródło antyoksydantów – składników o dobroczynnych właściwościach wspierających odporność, łagodzących stany zapalne oraz wspomagających profilaktykę i leczenie nie tylko infekcji, ale także chorób cywilizacyjnych.

Właściwości czarnego bzu znajdują zastosowanie m.in. w:

• wzmocnieniu organizmu i ochronie przed infekcjami, szczególnie w okresie jesienno-zimowym,
• leczeniu stanów zapalnych dróg oddechowych oraz przeziębień,
• łagodzeniu obrzęków, objawów chorób reumatycznych, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
• pielęgnacji skóry – łagodzeniu stanów zapalnych, ochroną przed fotostarzeniem,
• profilaktyce chorób cywilizacyjnych – regulacji poziomu cukru, lipidów, ciśnienia.

Jak stosować czarny bez?

Czarny bez można włączyć do diety jako składnik sałatek, przetworów, herbat. Chcąc w pełni skorzystać z właściwości czarnego bzu, warto jednak sięgnąć po suplementy diety zawierające skoncentrowane wyciągi, w produktach wysokiej jakości dodatkowo standaryzowane na zawartość substancji czynnych. Dostępne są one w różnorodnych formach – zarówno płynnych (syropy, soki, koncentraty soków) jak i stałej (kapsułki z ekstraktami, tabletki do ssania, proszki do rozpuszczania).

Stosowanie czarnego bzu jest szczególnie zalecane w celach profilaktycznych m.in. w celu wzmocnienia odporności przed infekcjami w okresie jesienno-zimowym oraz jako wsparcie w leczeniu przeziębień i innych dolegliwości górnych dróg oddechowych. Ze względu na jego korzystny wpływ na poziomy lipidów, glukozy i ciśnienie krwi może być stosowany także w profilaktyce chorób cywilizacyjnych, podczas dłuższych kuracji nie zaleca się jednak stosowania czarnego bzu ciągiem przez dłużej niż 4-8 tygodni, po upływie tego czasu należy zrobić sobie kilkutygodniową przerwę.

Przeciwwskazania do stosowania i interakcje

Przeciwwskazania do stosowania czarnego bzu to uczulenie na czarny bez, wiek poniżej 18 lat, ciąża, laktacja, stosowanie immunosupresantów.

Czarny bez jest rośliną silnie alergizującą – u osób uczulonych może powodować reakcje alergiczne takie jak zapalenie spojówek, nieżyt nosa i duszności. Ze względu na brak wystarczających danych w zakresie bezpieczeństwa, nie zaleca się podawania przetworów z kwiatów czarnego bzu dzieciom poniżej 12. r.ż., a owoców poniżej 18 r.ż. Z tych samych powodów czarny bez nie powinien być spożywany także przez kobiety w ciąży i karmiące piersią. Ze względu na właściwości immunomodulujące czarnego bzu, osobom stosującym jednocześnie leki immunosupresyjne zaleca się poprzedzenie suplementacji konsultacją z lekarzem.

Stosowanie czarnego bzu – skutki uboczne

Ze względu na obecność szkodliwych substancji owoce i kwiaty czarnego bzu spożywane w formie nieprzetworzonej mogą prowadzić do zatrucia. Trujące są również pestki bzu – podczas przygotowywania przetworów z owoców należy oddzielać je od miąższu.

Objawy zatrucia czarnym bzem obejmują:

• bóle brzucha,
• nudności,
• wymioty,
• biegunka,
• przyśpieszenie tętna,
• zaburzenia oddychania.

Zatrucie owocami wymaga pilnej konsultacji lekarskiej. Należy wezwać lekarza i pozbyć się ich z organizmu poprzez sprowokowanie wymiotów lub płukanie żołądka.

Ocena bezpieczeństwa spożywania kwiatów i dojrzałych owoców bzu po obróbce termicznej (suszenie, gotowanie) wykazała, że w formie przetworzonej są one w pełni bezpieczne i nie powodują istotnych skutków ubocznych. Spożywanie przetworów z czarnego bzu w nadmiarze może jednak prowadzić do wystąpienia biegunki lub bólu brzucha.