Głóg – jakie ma właściwości i na co pomaga?

Głóg – najważniejsze informacje

Głóg to roślina należąca do rodziny różowatych (Rosaceae). Te cierniste krzewy występują w Europie, zachodniej Azji oraz Ameryce Północnej. W Polsce najczęściej spotykane są na terenach nizinnych na zachodzie kraju oraz w niższych partiach gór. Głóg często uprawia się jako roślinę ozdobną (głóg szkarłatny) – sadzi się go w parkach i ogrodach.

W medycynie szerokie zastosowanie mają zarówno kwiatostany głogu (Crataegi folium cum flore), jak i jego owoce (Crataegi fructus) – oba surowce mają wiele właściwości prozdrowotnych.

Znanych jest ponad tysiąc gatunków głogu, jednak najbardziej rozpowszechnione są głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) oraz głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata, dawniej C. oxyacantha). Spotyka się również głóg pośredni oraz głóg szkarłatny (Crataegus coccinea). Głóg pośredni jest mieszańcem głogu jedno- i dwuszyjkowego.

Kwiaty i owoce głogu

W medycynie tradycyjnej surowcem zielarskim są zarówno kwiatostany głogu, jak i jego owoce. Stosowane w celach leczniczych kwiaty głogu zbiera się na początku kwitnienia (maj-czerwiec), wraz z przylegającymi liśćmi.

Cenne właściwości lecznicze zawdzięczają obfitości występujących w nich związków aktywnych, spośród których najważniejsze to:

• flawonoidy (głównie: hiperozyd, rutyna, witeksyna, kwercetyna) o działaniu przeciwutleniającym i wzmacniającym naczynia krwionośne,
• procyjanidyny (oligomeryczne proantocyjanidyny, OPC), wspomagające krążenie i poprawiające elastyczność naczyń krwionośnych.

Dodatkowo w kwiatach głogu znajdują się amidy kwasu kawowego o działaniu przeciwzapalnym, triterpeny oraz garbniki o działaniu lekko ściągającym.

Cenionym surowcem zielarskim są również dojrzałe owoce głogu – kuliste, czerwone, o mączystym miąższu. Zbiera się je jesienią, po całkowitym dojrzeniu. Podobnie jak kwiaty, owoc głogu zawiera flawonoidy oraz procyjanidyny (występujące w nieco niższych stężeniach niż w kwiatach głogu).

Oprócz tego w surowcu tym znajdują się:

• kwasy fenolowe,
• witaminy (zwłaszcza witaminę C i witaminy z grupy B),
• pektyny,
• kwasy organiczne,
• karotenoidy.

W preparatach z głogiem dostępnych na rynku aptecznym wykorzystuje się zwykle ekstrakty głogu (wodne lub alkoholowe) standaryzowane na zawartość flawonoidów lub procyjanidyn.

Właściwości głogu

Głóg jest cenną rośliną leczniczą o wielokierunkowym działaniu. W celach leczniczych stosuje się zarówno kwiaty, jak i owoce głogu. Co wiemy z dotychczasowych badań naukowych?

Stosowanie ekstraktu z głogu potencjalnie:

Wspiera układ sercowo-naczyniowy

Korzystne działanie owoców i kwiatów głogu na układ krążenia obejmuje:

• zwiększanie siły skurczu mięśnia sercowego (działanie inotropowo dodatnie) – przypisuje się je głównie procyjanidynom, które
• zwiększają napływ jonów wapnia do kardiomiocytów w czasie skurczu,
• spowalnianie rytmu serca (działanie chronotropowo ujemne), szczególnie w stanach tachykardii,
• rozszerzanie naczyń krwionośnych, w tym naczyń wieńcowych, co poprawia ukrwienie mięśnia sercowego (efekt związany z aktywowaniem enzymu eNOS, katalizującego powstawanie NO, naturalnej substancji wazodylatacyjnej),
• obniżanie ciśnienia krwi (w wyniku rozszerzenia naczyń obwodowych, działania moczopędnego i łagodnego działania uspokajającego),
• działanie przeciwutleniające – flawonoidy i kwasy fenolowe neutralizują wolne rodniki i chronią śródbłonek naczyń przed uszkodzeniami oksydacyjnymi.

Choć medycyna ludowa od lat wykorzystuje prozdrowotne właściwości głogu w zakresie chorób układu krążenia, znalazło ono potwierdzenie w badaniach naukowych. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym oceniano skuteczność i bezpieczeństwo ekstraktu z głogu WS 1442 (18,75% oligomerycznych procyjanidynów) u 40 pacjentów z niewydolnością serca NYHA II. Po tygodniowym okresie wypłukania, pacjenci przez 12 tygodni przyjmowali ekstrakt z głogu lub placebo.

W grupie badanej zaobserwowano:

• poprawę tolerancji wysiłku o blisko 11% (w grupie placebo parametr ten pogorszył się o 17%),
• istotne klinicznie obniżenie tętna i ciśnienia krwi.

Wspiera układ odpornościowy

Choć właściwości lecznicze głogu kojarzone są głównie z sercem i układem krążenia, wiele badań pokazuje również jego pozytywny wpływ na układ odpornościowy. Zawarte w głogu flawonoidy i OPC wspierają organizm w walce z infekcjami i stanami zapalnymi.

Jakie mechanizmy odpowiadają za immunomodulujące działanie głogu?

• Ekstrakty z głogu pobudzają proliferację i aktywność limfocytów i makrofagów u zwierząt laboratoryjnych.
• Polisacharydy z owoców głogu aktywują istotne szlaki odpornościowe, takie jak TLR4 i NF-κB, które zwiększają produkcję cytokin biorących udział w reakcjach obronnych organizmu.
• Głóg zmniejsza stan zapalny i aktywuje produkcję cytokin przeciwzapalnych, takich jak IL-10, które wyciszają nadmierne reakcje odpornościowe.

Działa antyoksydacyjnie

Zarówno owoce, jak i kwiaty głogu są bogatym źródłem flawonoidów o działaniu przeciwutleniającym. Szczególnie silnymi antyoksydantami są hiperozyd, kwas chlorogenowy, epikatechina, kwercetyna i procyjanidyna B. Co ciekawe, zawartość przeciwutleniaczy (głóg jednoszyjkowy i dwuszyjkowy) rosła w wyniku poddania surowca stresowi w postaci suszy lub mrozu. Dodatkowo silniejsze właściwości mają ekstrakty alkoholowe w porównaniu z ekstraktami wodnymi.

Dzięki właściwościom antyoksydacyjnym głóg wspiera pracę serca i układu odpornościowego.

Wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe

Kwiaty i owoce głogu wykazują również działanie przeciwbakteryjne. W badaniach in vitro wykazano skuteczność ekstraktów z różnych gatunków głogu względem m.in. Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Shigella, Listeria monocytogenes, Escherichia coli (odpowiedzialnej za zakażenia dróg moczowych) oraz Enterobacter cloacae.

Ekstrakty z kwiatów i owoców głogu działają poprzez:

• uszkadzanie struktur komórek bakteryjnych,
• indukcję stresu oksydacyjnego w komórkach bakteryjnych,
• hamowanie aktywności enzymów bakteryjnych,
• chelatację metali i wiązanie składników odżywczych niezbędnych do wzrostu bakterii.

Warto jednak pamiętać, że wyniki badań, choć obiecujące, pochodzą z modeli in vitro lub zwierzęcych. Dlatego stosowanie głogu w kontekście zakażeń bakteryjnych należy traktować wyłącznie jako wspomaganie leczenia podstawowego.

Działa rozkurczowo

Głóg może również wspierać funkcjonowanie układu pokarmowego. Surowiec ten, tradycyjnie stosowany w medycynie ludowej w przypadku niestrawności i uczucia pełności po posiłku, ma potwierdzone w badaniach na zwierzętach działanie:

• prokinetyczne (zmniejsza zaleganie treści pokarmowej w żołądku, reguluje pasaż jelitowy),
• rozluźniające mięśnie gładkie jelit, a tym samym łagodzące dolegliwości bólowe,
• przeciwzapalne,
• stymulujące wydzielanie hormonów żołądkowo-jelitowych,
• regulujące florę jelitową (zwiększa liczebność korzystnych bakterii oraz bakterii produkujących SCFA w jelitach, zmniejsza liczebność bakterii oportunistycznych).

Potencjał prozdrowotny owoców i kwiatów głogu wykorzystywany jest również na zaburzenia pracy pęcherzyka żółciowego. Surowiec ten:

• zwiększa przepływ i wydzielanie żółci, zapobiegając zastojom żółci i tworzeniu się kamieni żółciowych,
• zwiększa aktywność 7α-hydroksylazy cholesterolu, kluczowego w przekształcaniu cholesterolu w kwasy żółciowe, co przekładać się może na lepsze trawienie tłuszczów i niższy poziom cholesterolu całkowitego we krwi.

Działanie uspokajające i przeciwlękowe

Wyciągi z głogu wykazują działanie przeciwlękowe i łagodnie uspokajające, prawdopodobnie dzięki wpływowi na receptory GABA-ergiczne. Badania na zwierzętach sugerują, że ekstrakty z liści, kwiatów i owoców głogu zmniejszają objawy stresu i napięcia. Z kolei w badaniach z udziałem ludzi wykazano, że surowiec ten poprawia jakość snu u osób z nadciśnieniem.

Na co pomaga głóg?

Głóg może być wykorzystywany jako codzienny dodatek do diety (np. w formie naparów, nalewek czy suplementów) o wielokierunkowych właściwościach zdrowotnych. Często stosowany jest również wspomagająco, jako uzupełnienie leczenia różnych dolegliwości, w szczególności:

• zaburzeń pracy serca (niewydolność serca, zbyt wysokie ciśnienie tętnicze, zaburzenia rytmu serca, miażdżyca),
• stanów napięcia nerwowego i bezsenności,
• stanów obniżonej odporności organizmu,
• zaburzeń pracy układu trawiennego (niestrawność, wzdęcia, kolki).

Jak stosować głóg?

Głóg nie powinien kojarzyć nam się wyłącznie z aptecznymi preparatami. To surowiec, który może stanowić fantastyczne – i smaczne – uzupełnienie codziennej diety. Można z niego przygotować:

• herbatkę z kwiatów głogu – w przypadku naparu z kwiatów łyżeczkę suszonego surowca należy zalać szklanką gorącej wody, parzyć pod przykryciem przez kilkanaście minut, a następnie przecedzić,
• herbatkę w owoców głogu – dwie łyżeczki ususzonych owoców należy zalać szklanką wrzątku i parzyć pod przykryciem przez 20 minut,
• nalewkę z głogu – 100 g suszonych owoców należy zalać 0,5 l alkoholu (o stężenie 40-60%), po miesiącu przecedzić do ciemnej butelki. Spożywać kilkanaście kropli dziennie jako wsparcie dla pracy układu krążenia,
• dżem z owoców głogu – dojrzałe owoce należy ugotować, przetrzeć przez sito i dodać cukier (1:1, łyżeczka cukru na łyżeczkę owoców), gotować do momentu zgęstnienia. Nadaje się zarówno do kanapek, jak i jako dodatek do herbaty.

Oprócz domowych przetworów głóg dostępny jest również w postaci suplementów diety. Najlepiej wybierać produkty standaryzowane na zawartość flawonoidów lub procyjanidyn. Preparaty, w zależności od producenta, różnią się deklarowaną zawartością ekstraktu, jak również zalecanym dawkowaniem.

Jednak dla osiągnięcia wymiernych efektów, szczególnie w kontekście funkcjonowaniu układu krążenia, niezbędne jest regularne przyjmowanie surowca przez kilka miesięcy – okres obserwacji w badaniach klinicznych wynosił zwykle od 8 do 12 tygodni w dawce 450-900 mg dziennie.

Przeciwwskazania do stosowania i interakcje

Choć głóg jest stosunkowo bezpieczny, istnieją pewne przeciwwskazania, które należy wziąć pod uwagę przed jego stosowaniem, zwłaszcza przy długotrwałej suplementacji lub w połączeniu z lekami.

Szczególną ostrożność podczas przyjmowania suplementów diety z głogiem należy zachować podczas równoległego stosowania:

• leków nasercowych (glikozydy nasercowe),
• leków hipotensyjnych,
• beta-blokerów i antagonistów kanałów wapniowych,
• leków uspokajających, przeciwlękowych i nasennych.

Niekorzystne interakcje dają skutki uboczne pod postacią zbyt silnego lub, przeciwnie, za słabego działania leków, co może mieć niekorzystny wpływ na terapię i stan zdrowia