Niedobór żelaza – lekarz tłumaczy objawy i jak uzupełnić żelazo

Niedobór żelaza – objawy

Objawy niedoboru żelaza to chroniczne zmęczenie, suchość i bladość skóry, błon śluzowych i spojówek, bóle i zawroty głowy, wypadanie włosów, obniżony nastrój, zaburzenia koncentracji i uwagi, afty, zajady, kołatanie serca a niekiedy omdlenia.

Objawy niedoboru żelaza mogą dotyczyć praktycznie każdego narządu i układu. Początkowo mogą być dyskretne, niemal niezauważalne. Z czasem jak niedobór żelaza pogłębia się, a objawy zaczynają być coraz bardziej dokuczliwe.

Przyjrzyjmy się potencjalnym objawom niedoboru żelaza z podziałem na obszary zdrowia, jakich mogą dotyczyć.

Niedobór żelaza – objawy neurologiczne:

• bóle i zawroty głowy
• zaburzenia koncentracji i uwagi
• zespół niespokojnych nóg
• pogorszenie jakości snu
• uczucie stałego zmęczenia
• osłabienie mięśni

Niedobór żelaza – objawy psychiczne

• stany obniżonego nastroju
• większa drażliwość
• apatia
• wahania nastroju

Objawy skórne

• blady kolor skóry
• sucha skóra
• zmiany na paznokciach (podłużne prążki)
• afty w jamie ustnej, zajady w kącikach ust
• gładki język, stany zapalne języka, pieczenie języka
• gorsze gojenie się ran

Inne objawy niedoboru żelaza

• wypadanie włosów, kruchość i łamliwość włosów
• zimne dłonie i stopy
• spaczony apetyt np. na glinę, kredę, krochmal (objaw szczególnie obserwowany u dzieci)
• wzmożony apetyt na kostki lodu
• przyspieszona akcja serca, uczucie kołatania serca
• uczucie duszności, „braku powietrza”

Objawy niedoboru żelaza u dzieci

Dodatkowo u małych dzieci przy niedoborach żelaza obserwujemy:

• ogólnie pogorszenie apetytu
• słabe przyrosty masy ciała
• wzmożoną potliwość
• nadpobudliwość ruchową

Natomiast u noworodków i niemowląt istnieje większe ryzyko wystąpienia bezdechów.

Co jeść aby uzupełnić żelazo?

Aby skutecznie uzupełnić żelazo, należy jeść produkty bogate w żelazo hemowe takie jak mięso (zwłaszcza wątróbka drobiowa – zawiera ok. 9 mg żelaza w 100 g), owoce morza i ryby.

Żelazo hemowe cechuje lepsza przyswajalność niż żelaza niehemowego obecnego w źródłach roślinnych. Więcej na ten temat wyjaśniam w dalszej części artykułu.

Niezależnie od wieku i płci niedobór żelaza jest najczęściej związany z dietą. Dotyczy to zarówno niedoboru tego pierwiastka w posiłkach, jak i obecności dużej ilości innych składników, które hamują jego wchłanianie.

Co ogranicza wchłanianie żelaza?

• fityniany (w orzechach, ziarnach zbóż, nasionach, strączkach)
• szczawiany (w szpinaku, szczawiu, rabarbarze, herbacie)
• taniny np. z herbaty
• wapń (w suplementach diety, nabiale)
• fosforany (np. w coli)

Zatem przy stwierdzonych niedoborach żelaza konieczne zwiększenie ilości produktów bogatych w żelazo + odpowiednie ich łączenie dla maksymalnego wchłaniania. Jeśli masz problem z komponowaniem posiłków, poradź się dietetyka klinicznego.

Produkty bogate w żelazo

Żelazo znajdziemy zarówno w produktach pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego. Różnica polega jednak na tym, że produkty odzwierzęce zawierają tzw. żelazo hemowe, które jest zdecydowanie lepiej przyswajane. Warto zatem, aby w diecie znalazło się mięso czerwone, podroby (tych raczej unikamy u małych dzieci), jaja, ryby i owoce morza.

W produktach roślinnych poza słabiej przyswajalną formą żelaza, często obecne są wyżej wspomniane związki jak fityniany, które hamują jego przyswajanie. Są jednak sposoby, aby poprawić wchłanianie tego pierwiastka z produktów roślinnych.

Dużo żelaza będą zawierały rośliny strączkowe, ciemnozielone (brokuły), tofu, pełne ziarna zbóż, orzechy. Gotowanie tych zwiększa przyswajanie żelaza, podobnie jak mielenie czy namaczanie. Coraz bardziej popularna fermentacja różnych warzyw również poprawia wchłanialność żelaza, zatem włączenie np. zakwasów do diety jest bardzo dobrym pomysłem.

Wchłanianie żelaza poprawia także witamina C. Wskazane jest zatem łączenie posiłków tak, aby poza dobrym źródłem żelaza, była też w nich dostępna witamina C np. z papryki, pomidorów czy owoców cytrusowych.

Warto też wymienić produkty, które będą pogarszały przyswajanie żelaza i których nie powinniśmy łączyć w jednym posiłku. Będą to m.in.:

• kawa, herbata i napary ziołowe,
• coca-cola i podobne napoje,
• mleko,
• sery,
• kefiry,
• jogurty,
• maślanki.

Przyczyny niedoboru żelaza

Przyczyny niedoboru żelaza w diecie to:

• niska podaż żelaza w diecie
• zwiększona utrata żelaza (np. obfite miesiączki)
• zwiększone zapotrzebowanie na żelazo
• choroby (np. celiaklia)
• przyjmowanie niektórych leków (np. IPP)

Przyczyn niedoboru żelaza upatrujemy przede wszystkim w jego zbyt małej podaży w diecie albo zwiększonej utracie związanej np. z chorobą, urazami czy zabiegami operacyjnymi.

Za mała ilość żelaza dostarczana organizmowi może wynikać z niedoborów w diecie lub z pogorszenia przyswajania żelaza w jelitach. Na niedobory tego pierwiastka narażone są osoby na dietach wegańskich i wegetariańskich, ale także osoby, które mają zwiększone zapotrzebowanie, a ilość żelaza w diecie nie została odpowiednio dostosowana.

Będą to przede wszystkim ciężarne, małe dzieci w pierwszych latach życia, u których zapotrzebowanie na żelazo w przeliczeniu na kilogram masy ciała jest kilkukrotnie większe niż człowieka dorosłego. Zwiększone zapotrzebowanie dotyczy także nastolatków oraz wyczynowych sportowców.

Za mało żelaza też organizm otrzymuje, gdy zaburzone jest jego wchłanianie w jelitach wynikające z różnych chorób jak stany zapalne jelit, celiakia, zakażenia pasożytnicze. Przyjmowane leki także mogą pogarszać wchłanianie tego pierwiastka, np. inhibitory pompy protonowej stosowane w zapaleniu żołądka.

Mówiąc z kolei o zwiększonej utracie żelaza, bierzemy pod uwagę przede wszystkim różnego rodzaju krwawienia – obfite krwawienia miesiączkowe, nawracające krwawienia z nosa, z przewodu pokarmowego (u małych dzieci najczęściej wynikające z alergii pokarmowej lub ze szczeliny odbytu, jako skutku zaparcia). Niekiedy niedobór żelaza może być objawem choroby nowotworowej.

Skutki niedoboru żelaza

Niedobór żelaza nie pozostaje obojętny dla organizmu, nawet jeżeli początkowo nie daje żadnych objawów. Z czasem możemy obserwować:

• narastające osłabienie
• pogorszenie komfortu życia
• większą podatność na infekcje
• powikłania w ciąży np. porody przedwczesne, niska masa urodzeniowa noworodków
• rozwój anemii

Ze względu na okres intensywnego rozwoju niedobór ten może mieć poważniejsze konsekwencje dla dzieci:

• pogorszenie przyrostów masy ciała i wzrostu
• pogorszenie wyników w nauce oraz w sporcie

Jak zdiagnozować niedobór żelaza?

Bardzo ważne jest, aby nie diagnozować się na własną rękę, ponieważ możemy przeoczyć istotne dla naszego zdrowia kwestie. Niedobór żelaza bowiem może być objawem chorób, które możemy przeoczyć.

Lekarz na początku zaleca podstawowe badania z krwi:

• morfologię, w tym poziom hemoglobiny
• retikulocyty
• poziom żelaza
• poziom ferrytyny
• poziom transferyny
• TIBC (na maksymalną ilość żelaza Fe3+ potrzebną do wysycenia transferyny)

Przy ferrytynie lekarz może ewentualnie zlecić CRP jako wskaźnik stanu zapalnego. Jest jeszcze kilka innych parametrów, których rutynowo nie używamy, takie jak sTfR – rozpuszczalnych receptorów transferyny. Stężenie ferrytyny uznaje się obecnie za najbardziej pomocne badanie w rozpoznawaniu niedoboru żelaza. Ferrytyna działa jak „magazyn” żelaza w organizmie i pokazuje jego realne zasoby.

Jak długo leczy się niedobór żelaza?

Leczenie niedoboru żelaza może trwać od kilku tygodni do 4-6 miesięcy, a to zależy od m.in. od nasilenia niedoboru, ale także przyczyn, jakie ten stan wywołały. Podstawą leczenia jest regularne przyjmowanie preparatów żelaza.

Najczęściej zalecane są leki lub suplementy diety w formie doustnej. W pewnych sytuacjach lekarz może zalecić leczenie dożylne (przez kroplówki), ale wiąże się ono z częstszymi i poważniejszymi działaniami niepożądanymi.

Tylko część przyjmowanego żelaza wchłania się z przewodu pokarmowego. Aby uzupełnić niedobory, preparaty zawierające ten pierwiastek należy przyjmować przez kilka miesięcy, zwykle od 4 do 6, ale czasami dłużej. Po miesiącu odpowiedniego leczenia lekarz może zalecić badania kontrolne (morfologię, retikulocyty), aby ocenić, jak dany preparat się przyswaja.

Aby poprawić wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego, możemy zalecone leczenie wesprzeć odpowiednią dietą i suplementacją. Najczęściej dołączamy witaminę C. Żelazo też lepiej się wchłania w towarzystwie laktoferyny.

Zaleca się również, aby dawki nie były duże, bowiem takie mogą pogarszać wchłanianie tego pierwiastka. Mniejsze dawki są też zdecydowanie lepiej tolerowane przez pacjentów.