Niskie żelazo w ciąży – dietetyk wyjaśnia z czego wynika i jak je uzupełnić

Niedobór żelaza w ciąży – przyczyny

Najczęstszą przyczyną niedokrwistości u kobiet ciężarnych jest niedobór żelaza, który dotyczy aż 60-80% wszystkich przypadków. Niedokrwistość z powodu niedoboru żelaza w ciąży dotyka około 30% kobiet ciężarnych i 20-40% kobiet po porodzie. W krajach rozwijających się niedokrwistość z niedoboru żelaza dotyczy natomiast co drugiej kobiety ciężarnej.

Niedobór żelaza w ciąży powoduje upośledzoną syntezę hemu i charakteryzuje się obecnością erytrocytów (krwinek czerwonych) o zmniejszonej objętości i zawartości hemoglobiny. W przebiegu niedokrwistości z powodu niedoboru żelaza obserwuje się zwykle obniżone stężenie ferrytyny (białka magazynującego żelazo), jak również zmniejszone stężenie hemoglobiny, MCV i żelaza we krwi.

Wśród głównych przyczyn niedoboru żelaza możemy wyróżnić:

• Znaczną utratę krwi: spowodowaną przez przewlekłe choroby przewodu pokarmowego, krwawienia z dróg rodnych, urazy, itp.
• Zwiększone zapotrzebowanie przy niedostatecznej podaży: w czasie ciąży zapotrzebowanie na żelazo jest zwiększone (zwłaszcza w III trymestrze ciąży), podobnie jak w okresie karmienia piersią.
• Upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego: wynikające ze schorzeń przewodu pokarmowego (np. celiakii, choroby Leśniowskiego-Crohna), zapalenia żołądka wywołanego przez bakterię Helicobacter pylori, autoimmunologicznego zapalenia żołądka, długotrwałego przyjmowania inhibitorów pompy protonowej (IPP) lub niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) albo operacji przewodu pokarmowego (np. stan po gastrektomii czy resekcji fragmentu jelita cienkiego).
• Niedobór w diecie: szczególnie weganki i wegetarianki, które często mają trudność z realizacją zalecanego dziennego spożycia żelaza w ciąży. Wyniki badań obejmujących wiele krajów świata pokazują również, że kobiety mają tendencję do jedzenia mniejszej ilości mięsa niż mężczyźni.
• Infekcje i przewlekłe stany zapalne: nieswoiste zapalenia jelit, nowotwory złośliwe, zakażenia pasożytnicze, itp.
• Uwarunkowaną genetycznie niedokrwistość z niedoboru żelaza oporną na leczenie: zespół IRIDA (anemia syderopeniczna oporna na żelazo), który jest spowodowany mutacjami w genie TMPRSS6.

Objawy niedoboru żelaza w ciąży

Niedobór żelaza w ciąży może dawać różnorodne objawy, które są dość charakterystyczne dla anemii, aczkolwiek wiele z nich może być mylona z naturalnymi dolegliwościami ciążowymi.

Najczęstsze objawy niedoboru żelaza w ciąży obejmują m.in.:

• osłabienie
• senność
• słaba tolerancja wysiłku fizycznego
• bóle głowy
• trudności z koncentracją uwagi
• drażliwość
• kołatanie serca
• zaburzenia rytmu serca
• obniżenie odporności
• suchość skóry
• pogorszenie kondycji włosów i paznokci
• bolesne pękanie kącików ust
• ból i pieczenie języka

Leczenie niedoboru żelaza w ciąży

Zgodnie z kryteriami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) o niedokrwistości w ciąży mówimy wtedy, gdy stężenie hemoglobiny we krwi wynosi poniżej 11 g/dl w każdym trymestrze ciąży oraz poniżej 10 g/dl w okresie okołoporodowym i połogu. Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza w ciąży polega na przyjmowaniu żelaza w formie suplementów diety lub leków oraz przestrzeganiu zróżnicowanej i dobrze zbilansowanej diety.

Dieta

Regularne spożywanie produktów bogatych w żelazo i inne składniki pokarmowe (np. kwas foliowy, witaminę C) stanowi ważny element diety kobiet ciężarnych, u których stwierdza się obniżone stężenie ferrytyny, czyli niskie zapasy żelaza ustrojowego.

• Wyróżnia się lepiej przyswajalne żelazo hemowe, które znajduje się w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak podroby, czerwone mięso, drób, przetwory mięsne, ryby i owoce morza. Jego wchłanianie wynosi 15-35% i jest około 6-krotnie wyższe niż żelaza niehemowego.
• Żelazo niehemowe występuje głównie w produktach pełnoziarnistych, nasionach roślin strączkowych, orzechach, nasionach, pestkach dyni, żółtkach jaj i owocach suszonych. Wchłanianie żelaza niehemowego wynosi 1-10%.

Dieta kobiet ciężarnych, u których rozpoznano łagodną niedokrwistość i niskie stężenie ferrytyny powinna być różnorodna i opierać się na niskoprzetworzonych produktach o wysokiej wartości odżywczej. Wśród produktów bogatych w żelazo, które mogą być bezpiecznie spożywane przez kobiety ciężarne, wymienia się m.in.:

• wołowinę
• ryby (np. łosoś, makrela atlantycka)
• drób (zwłaszcza kurczak i indyk)
• jaja kurze całe
• nasiona roślin strączkowych (np. soja, fasola, soczewica)
• nasiona (siemię lniane, sezam, słonecznik)
• pestki dyni
• orzechy (pistacjowe, laskowe, migdały)
• natkę pietruszki
• produkty pełnoziarniste (np. płatki owsiane, kasza jaglana, kasza gryczana)
• pseudozboża (amarantus, komosa ryżowa)
• owoce suszone (morele, figi)

Wchłanianie żelaza w organizmie człowieka zwiększa witamina C, dlatego produkty bogate w żelazo należy spożywać razem z warzywami i owocami o wysokiej zawartości witaminy C, np.:

• mięso + surówka do obiadu,
• 100% sok z pomarańczy do śniadania lub kolacji,
• owoce jagodowe do koktajlu szpinakowego.

Witamina C znajduje się w truskawkach, malinach, grejpfrutach, pomarańczach, kiwi, papryce, natce pietruszki, brukselce, kalarepie, szpinaku, jarmużu, kalafiorze oraz brokułach. Produkty te są również dobrym źródłem kwasu foliowego, który wspomaga produkcję i dojrzewanie krwinek czerwonych. Aby zwiększyć wchłanianie żelaza w ciąży, należy również dodawać do surówek, sałatek i dań obiadowych sok z cytryny lub limonki, ocet balsamiczny, winny lub jabłkowy oraz przecier pomidorowy.

Dla zwiększenia poziomu żelaza oprócz spożywania produktów w niego bogatych oraz dbania o podaż witaminy C, warto również pamiętać o tym, aby ułatwiać wchłanianie żelaza w organizmie. Należy unikać picia kawy i herbaty do posiłków, ponieważ zawierają one taniny oraz szczawiany, które utrudniają wchłanianie żelaza w organizmie człowieka. Przy niskim poziomie żelaza we krwi oraz obniżonym stężeniu ferrytyny, nie należy również pić w czasie posiłków napojów typu cola oraz kakao na mleku lub napoju roślinnym wzbogaconym w wapń. Najlepiej zachować odstęp minimum jedną godzinę od posiłku, aby nie zaburzać przyswajania żelaza.

Suplementacja – preparaty żelaza

Przed rozpoczęciem suplementacji żelaza należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym. Aby ustalić głębokość niedoboru i dawkowanie żelaza, lekarz najpewniej zleci wykonanie badania poziomu żelaza, ferrytyny (białka magazynującego żelazo), transferyny i TIBC.

Jaki suplement diety z żelazem wybrać w ciąży?

Jak kobiety ciężarne powinny stosować żelazo?

Doustna suplementacja żelaza zalecana jest w przypadku niedoboru żelaza w ciąży, gdy stężenie hemoglobiny jest wyższe niż 9 g/dl. Kobietom ciężarnym z niedoborem żelaza bez towarzyszącej anemii należy podawać 65 mg żelaza elementarnego każdego dnia.

W przypadku niedokrwistości z niedoboru żelaza u kobiety ciężarnej należy rozpocząć suplementację żelaza w dawce w wysokości 60-200 mg elementarnego żelaza codziennie. Natomiast u kobiet ciężarnych bez niedokrwistości ze stężeniem ferrytyny poniżej 60 mcg/l po upływie 16 tygodnia ciąży, suplementację żelaza zaleca się w dawce maksymalnej do 30 mg na dzień, aby nie doprowadzić do nadmiaru żelaza, który może wywoływać negatywne skutki uboczne.

Suplementacja żelaza najbardziej wskazana jest na czczo, jednak często może się ona wiązać z bólem brzucha i/lub zaparciami. Gdy stężenie hemoglobiny znajdzie się w prawidłowym zakresie, przyjmowanie żelaza należy kontynuować przez 3 miesiące i co najmniej do 6 tygodni po porodzie, aby uzupełnić zapasy żelaza.

Dlaczego poziom żelaza jest tak ważny w ciąży?

Prawidłowy poziom żelaza w ciąży jest ważny dla prawidłowego rozwoju płodu, a już zwłaszcza układu nerwowego oraz jego ogólnego dobrostanu. Rola żelaza w organizmie człowieka jest ściśle związana z transportem tlenu i dostarczaniem go do komórek. W czasie ciąży zapotrzebowanie na żelazo wzrasta ze względu na pokrycie potrzeb rozwijającego się płodu (łożyska i błon płodowych) oraz rosnącej masy hemoglobiny, zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze ciąży.

Niedobór żelaza w ciąży wiąże się z poważnymi skutkami ubocznymi zarówno dla matki, jak i dla dziecka.

U niemowląt z ciąż dotkniętych niedoborem żelaza powikłania mogą obejmować upośledzenie funkcji poznawczych. Ponadto zarówno nadmiar żelaza, jak i niedobór żelaza w ciąży mogą zwiększać ryzyko wystąpienia stanu przedrzucawkowego.

Dzienne zapotrzebowanie na żelazo – tabela

W poniższej tabeli znajdziesz normy na żelazo (mg/dobę) ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) oraz zalecanego spożycia (RDA)*.

*RDA (ang. Recommended Dietary Allowance – zalecane spożycie): ilość składnika, która pokrywa potrzeby 97-98% zdrowej populacji. Jest wyliczana na podstawie EAR (zwykle EAR + 2 odchylenia standardowe). To właśnie RDA stosuje się w praktyce w dietach, na etykietach i w zaleceniach dla osób indywidualnych.

EAR (ang. Estimated Average Requirement – średnie zapotrzebowanie): ilość składnika odżywczego, która pokrywa potrzeby 50% zdrowej populacji w danej grupie. Służy głównie naukowcom i dietetykom do oceny ryzyka niedoboru w grupach, nie u jednostki.