Potas – właściwości, najlepsze źródła i objawy niedoboru

Rola potasu w organizmie człowieka

Potas jest najliczniej występującym kationem wewnątrzkomórkowym – elektrolitem, który odpowiada za regulację gospodarki wodno-mineralnej. Ten składnik mineralny reguluje objętość płynu wewnątrzkomórkowego i pomaga utrzymać równowagę pomiędzy ilością wody wewnątrz i na zewnątrz każdej komórki.

Organizm dorosłego człowieka zawiera około 150 g potasu, czyli tyle ile waży średniej wielkości pomidor. Około 98% tego składnika mineralnego znajduje się w komórkach (zwłaszcza mięśniach), a jedynie 2% w płynach pozakomórkowych (np. osoczu krwi).

Wyniki badań przeprowadzonych w Polsce w latach 2017–2020 w ramach Narodowego Programu Zdrowia wykazały, że kobiety w wieku 19-64 lata oraz osoby starsze w wieku 65 lat i więcej, miały niedostateczną podaż potasu w diecie. Ich dobowe spożycie wynosiło 2732-2963 mg, podczas gdy dzienne zapotrzebowanie na ten składnik wynosi 3500 mg na poziomie wystarczającego spożycia (AI).

Potas – właściwości

Jaka jest rola potasu w organizmie i za co odpowiada?

• Wspiera pracę układu nerwowego: odpowiada za utrzymanie prawidłowego napięcia elektrycznego na błonach komórkowych i przewodzenie impulsów nerwowych między komórkami.
• Reguluje gospodarkę wodno-elektrolitową: kontroluje objętość płynów wewnątrzkomórkowych i pomaga w utrzymaniu prawidłowego nawodnienia organizmu.
• Jest niezbędny do prawidłowej pracy mięśni: odgrywa ważną rolę w regulacji skurczu mięśni i ich relaksacji.
• Obniża ciśnienie tętnicze krwi: potas bierze udział w regulacji ciśnienia osmotycznego komórek i skutecznie obniża ciśnienie krwi u osób z nadciśnieniem tętniczym.
• Uczestniczy w metabolizmie składników odżywczych: aktywuje wiele enzymów ustrojowych i bierze udział w metabolizmie węglowodanów oraz białek.
• Zmniejsza ryzyko rozwoju niektórych chorób: obniża ryzyko zachorowania na udar mózgu (nawet o 24%), kamicę nerkową (o 35-51%) oraz cukrzycę typu 2 o 38%.

Dzienne zapotrzebowanie na potas

Zwiększone dzienne zapotrzebowanie na potas dotyczy głównie osób ciężko pracujących fizycznie, sportowców wyczynowych i amatorów (zwłaszcza uprawiających dyscypliny wytrzymałościowe, takie jak kolarstwo i biegi długodystansowe) oraz osób przebywających w krajach o ciepłym lub gorącym klimacie.

Czynniki te zwiększają dzienne zapotrzebowanie na ten składnik mineralny, ponieważ powodują większą utratę potasu wraz z potem.

Niedobór potasu

Niedobór potasu (hipokaliemię) stwierdza się, gdy poziom potasu we krwi jest niższy niż 3,5 mmol/L. Wśród czynników, które powodują niedobór potasu w organizmie człowieka, wymienia się m.in.:

• zaburzenia odżywiania,
• celiakię,
• chorobę Leśniowskiego-Crohna,
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• zaburzenia hormonalne (np. zespół Cushinga, hiperaldosteronizm),
• rany i oparzenia.

Jego niedobór wywołuje najczęściej stosowanie preparatów moczopędnych, przeczyszczających, przeciwnowotworowych oraz mineralokortykoidów.

Objawy niedoboru potasu w organizmie

Niedobór potasu może powodować objawy takie jak:

• skurcze mięśni,
• zaburzenia rytmu serca,
• nadpobudliwość nerwowa,
• znaczne osłabienie,
• uczucie zmęczenia,
• zaparcia,
• wydalanie dużych ilości moczu,
• znaczny wzrost ciśnienia tętniczego,
• zwiększone wydalanie wapnia z moczem,
• porażenia mięśni szkieletowych.

Skutki niedoboru potasu obejmują zwiększone ryzyko rozwoju niektórych chorób, w tym nadciśnienia tętniczego krwi, udaru mózgu, cukrzycy typu 2 i kamicy nerkowej.

Zbyt niski poziom potasu we krwi może prowadzić do nietolerancji glukozy, kwasicy metabolicznej, osłabienia mięśni oddechowych, zaburzenia czynności nerek oraz pogorszenia snu i funkcji poznawczych.

Co wypłukuje potas z organizmu?

Niskie stężenie potasu może wynikać z następujących powodów:

• długotrwałe biegunki i wymioty,
• wzmożona potliwość,
• nadmierne spożycie soli,
• nadużywanie alkoholu,
• nadmierne przyjmowanie kofeiny,
• leki moczopędne (zwłaszcza diuretyki tiazydowe),
• leki przeczyszczające,
• glikozydy naparstnicy (leki stosowane w leczeniu niewydolności serca),
• kortykosteroidy (leki przeciwzapalne i immunosupresyjne),
• przewlekły stres.

Nadmiar potasu

Hiperkaliemia (nadmiar potasu) występuje, gdy zawartość potasu we krwi przekracza 5,5 mmol/l. Najczęstszą przyczyną zbyt dużego stężenia potasu we krwi jest:

• zaburzone jego wydalanie przez nerki z moczem,
• nadmierne spożycie suplementów diety zawierających potas,
• uwalnianie dużych ilości potasu z komórek w wyniku określonych zaburzeń zdrowotnych (np. rozpadu guza nowotworowego, kwasicy metabolicznej, kwasicy cukrzycowej, rozpadu czerwonych krwinek, nieprawidłowego funkcjonowanie trzustki).

Wśród skutków nadmiaru potasu w organizmie występuje znaczne osłabienie mięśni, a nawet porażenie mięśni szkieletowych. Ponadto nadmiar potasu negatywnie wpływa na układ krwionośny, zaburza rytm serca oraz może powodować trudności w oddychaniu, a także uczucie pieczenia lub mrowienia w kończynach.

Same spożyte pokarmy w ramach zdrowej, zbilansowanej diety, które cechują się wysoką zawartością tego składnika mineralnego, nie powodują nadmiernego podwyższenia jego stężenia we krwi. U zdrowych osób dorosłych z prawidłową czynnością nerek, nadmierne spożycie potasu z produktów spożywczych jest usuwane przez nerki wraz z moczem. Najwięcej przypadków nadmiaru potasu jest spowodowanych stosowaniem leków zwiększających jego stężenie we krwi.

Wysoki potas – objawy

Nadmiar potasu może wystąpić u osób z zaburzeniami wydalania potasu oraz pacjentów z cukrzycą typu 1, zastoinową niewydolnością serca, niewydolnością kory nadnerczy (chorobą Addisona) lub chorobą wątroby.

Do najczęstszych objawów zalicza się:

• ogólne osłabienie organizmu,
• osłabienie mięśni szkieletowych,
• duszność,
• łatwą męczliwość,
• niebezpieczne zaburzenia rytmu serca,
• drętwienie i mrowienie kończyn,
• dezorientację.

Produkty bogate w potas – co ma najwięcej potasu?

Potas występuje w wielu różnych produktach spożywczych. Najwięcej potasu zawierają warzywa i owoce, warzywa strączkowe, pełnoziarniste produkty zbożowe, suszone owoce oraz orzechy, migdały, nasiona i pestki dyni.

Najlepsze źródła potasu (w 100 g):

• soja, nasiona suche – 2100 mg
• gorzkie kakao -1900 mg
• morele suszone – 1700 mg
• fasola, nasiona suche – 1200 mg
• orzechy pistacjowe – 1100 mg
• koncentrat pomidorowy – 1070 mg
• groch, nasiona suche – 940 mg
• soczewica, nasiona suche – 870 mg
• pestki dyni – 810 mg
• nasiona słonecznika – 800 mg
• suszone figi – 680 mg
• awokado – 600 mg
• kasza gryczana – 460 mg
• ziemniaki 421 mg
• płatki owsiane – 382 mg
• banan – 358 mg
• pomidor – 178 mg

Mięso poddane obróbce termicznej w wodzie traci około 50% potasu, a warzywa 20-60%.

Moczenie żywności powoduje zmniejszenie zawartości tego składnika:

• jego redukcja w wołowinie, zielonych warzywach liściastych i ziarnach wynosi 40-49%;
• w kurczaku, rybach i warzywach nieliściastych 30-39%;
• w bulwach 10-20%.

Korzystanie z tej techniki przygotowywania żywności może być bardziej akceptowalną alternatywą dla dłuższych okresów demineralizacji, ułatwiając osobom z przewlekłą chorobą nerek przestrzeganie zaleceń dietetycznych.

Suplementy diety z potasem

Wskazania do suplementacji potasu obejmują stany niedoboru potasu i przedawkowanie glikozydów naparstnicy. Profilaktycznie potas zaleca się w przypadkach leczenia glikozydami naparstnicy, kortykosteroidami oraz lekami moczopędnymi (diuretykami tiazydowymi).

Najlepiej przyswajalną formą potasu są sole organiczne: cytrynian, asparaginian i glukonian potasu. Inne formy, takie jak nadmanganian potasu czy wodorotlenek potasu nie są stosowanie jako suplementy diety.

Preparaty bogate w potas można stosować zarówno rano, jak i wieczorem. Najważniejsze jest to, aby robić to regularnie w celu zwiększenia jego zawartości w organizmie. Potas zaleca się przyjmować z dużą ilością płynów wraz posiłkiem lub bezpośrednio po jego spożyciu. Stosowanie potasu razem z posiłkiem może zmniejszyć działania niepożądane ze strony układu pokarmowego.

Sugeruje się, że przyswajanie potasu może zwiększać witamina B6 i magnez. Dlatego często można spotkać w jednym preparacie połączenie tych korzystnych dla zdrowia substancji.

Z czym nie łączyć potasu?

Potasu nie należy łączyć z: lekami stosowanymi w leczeniu nadciśnienia tętniczego i niewydolności serca (np. inhibitory konwertazy angiotensyny, blokery receptora angiotensyny, glikozydy nasercowe), lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas oraz niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi (NLPZ), ponieważ mogą powodować nadmierne stężenie potasu we krwi.

Nie zaleca się również łączyć potasu z: diuretykami pętlowymi i tiazydowymi, mineralokortykoidami, lekami β-adrenergicznymi oraz niektórymi lekami przeciwgrzybiczymi i przeciwnowotworowymi, gdyż może to prowadzić do jego niedoboru.

Przeciwwskazania do stosowania potasu

Doustne preparaty potasu są przeciwwskazane przy wrzodach żołądka i dwunastnicy, ponieważ mogą zwiększać ryzyko krwawienia lub zwężenia jelit. Poza tym suplementacja tego składnika u osób dorosłych jest przeciwwskazana w następujących sytuacjach:

• zbyt wysokie stężenie potasu we krwi (hiperkaliemia),
• choroby nerek (zwłaszcza ostra i przewlekła niewydolność nerek),
• niewydolność kory nadnerczy,
• hiponatremia przewlekła z hipowolemią (jednoczesna utrata sodu i wody, np. wskutek niedoboru aldosteronu),
• rabdomioliza (rozpad mięśni szkieletowych),
• stosowanie leków moczopędnych oszczędzających potas.