Chmiel zwyczajny – właściwości lecznicze i zastosowanie

Chmiel zwyczajny – charakterystyka rośliny

Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus L.) to roślina wieloletnia należąca do rodziny konopiowatych (Cannabaceae), która występuje głównie w strefie klimatu umiarkowanego. W Europie chmiel uprawia się głównie w Niemczech, Czechach, Polsce i Słowenii. Uprawy chmielu występują również w niektórych obszarach Ameryki Północnej, Ameryki Południowej, Azji, Afryki Południowej oraz Australii.

Chmiel zwyczajny jest rośliną dwupienną, która może osiągać nawet 10 metrów wysokości. Kwiaty męskie (wiechy) i kwiaty żeńskie (szyszki chmielu) rosną na osobnych roślinach. Jego szyszki są wykorzystywane do produkcji piwa, nadając mu charakterystyczną goryczkę i aromat. Na powierzchni szyszek znajdują się włoski gruczołowe, które są wypełnione zielonożółtą substancją bogatą w żywice i olejki eteryczne, nazywaną lupuliną.

Ta roślina należąca do rodziny konopiowatych naturalnie występuje w lasach i wilgotnych zaroślach, nad brzegami rzek i potoków. Cechą charakterystyczną chmielu zwyczajnego jest obecność szyszkowatych kwiatostanów u żeńskich roślin oraz prawoskrętny sposób owijania się pędów wokół podpór. Jego łodyga ma kanciasty kształt i jest pokryta haczykowatymi włoskami. Młode pędy chmielu są jadalne i szczególnie popularne w krajach Europy Zachodniej (zwłaszcza Belgii, Francji, Holandii i Niemczech), w których przygotowuje się je w podobny sposób jak szparagi.

Szyszki chmielu – skarbnica składników aktywnych

Właściwości lecznicze chmielu zwyczajnego są wykorzystywane od wieków w medycynie naturalnej. Już w XIII wieku podkreślano jego działanie moczopędne, przeciwzapalne i uspokajające. Do tej pory w chmielu zwyczajnym zidentyfikowano ponad 1000 związków, w tym olejki eteryczne, kwasy goryczkowe i prenylowane flawonoidy o właściwościach antyoksydacyjnych.

Głównymi związkami występującymi w szyszkach chmielu są:

• kwasy goryczowe chmielowe (alfa-kwasy – humulony i beta-kwasy – lupulony),
• terpeny (np. myrcen),
• chalkony (np. ksantohumol i desmetyloksantohumol),
• glikozydy flawonolowe (m.in.: kemferol, kwercetyna, rutyna, kwercytryna),
• katechiny (galusan katechiny, galusan epikatechiny).

Wykazano, że związki zawarte w chmielu (szyszkach) wykazują szerokie spektrum aktywności biologicznej. Podkreśla się zwłaszcza właściwości przeciwutleniające, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwwrzodowe, przeciwcholesterolowe, przeciwnowotworowe oraz estrogenne. Szyszki chmielu zawierają wiele silnych antyoksydantów, które neutralizują szkodliwe działanie reaktywnych form tlenu i mogą chronić przed rozwojem chorób, u podłoża których leży stres oksydacyjny.

Właściwości chmielu zwyczajnego

Szyszki chmielu wykazują właściwości uspokajające i poprawiające zasypianie, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, wspomagają trawienie i układ nerwowy oraz mogą redukować niektóre objawy menopauzy.

Wykazuje działanie uspokajające

Europejska Agencja Leków (EMA) klasyfikuje preparaty ziołowe zawierające chmiel zwyczajny jako tradycyjne ziołowe produkty lecznicze stosowane w celu łagodzenia łagodnych objawów stresu psychicznego i wspomagania snu. Substancje czynne naturalnie zawarte w szyszkach chmielowych wykazują działanie uspokajające, ponieważ regulują poziom takich neuroprzekaźników, jak serotonina, melatonina oraz kwas gamma-aminomasłowy (GABA) w ośrodkowym układzie nerwowym.

Wykazano, że 4-tygodniowa suplementacja ekstraktem z chmielu zwyczajnego w dawce 400 mg na dzień może złagodzić objawy depresji, lęku i stresu u zdrowych młodych dorosłych zgłaszających łagodną depresję, zaburzenia lękowe i stres, w porównaniu z placebo. Potrzebne są rozszerzone badania kliniczne, aby lepiej zrozumieć wpływ chmielu na funkcjonowanie układu nerwowego.

Wspiera zasypianie

Ekstrakt z szyszek chmielu zwyczajnego jest postrzegany jako środek ułatwiający zasypianie oraz wspomagający leczenie bezsenności i zaburzeń snu. Chmiel zwyczajny ma wpływ na rytm okołodobowy, ponieważ zwiększa aktywność neuroprzekaźnika mózgowego GABA, który jest głównym i najlepiej poznanym hamującym neurotransmiterem w ośrodkowym układzie nerwowym. Szczególnie cenne są kwasy goryczkowe, które aktywują receptory GABA-A i wykazują działanie zbliżone do leków nasennych.

Z przeprowadzonych badań wynika, iż umiarkowane spożycie piwa bezalkoholowego może sprzyjać nocnemu wypoczynkowi ze względu na zawartość chmielu i wynikające z tego działanie uspokajające oraz ułatwiające zasypianie i prawidłowy przebieg snu. Stwierdzono, że mieszanka odmian chmielu Saaz i Saphir może w szczególności wspierać leczenie bezsenności i zaburzeń snu, dzięki wysokiej zawartości ksantohumolu i humulonu, odpowiedzialnych za uspokajające oraz nasenne właściwości chmielu.

Wspomaga pracę układu pokarmowego

Chmiel wykazuje właściwości przeciwwrzodowe, które są ściśle związane z działaniem przeciwbakteryjnym wobec bakterii Helicobacter pylori, wywołującej wrzody żołądka i dwunastnicy. Gorycze zawarte w chmielu poprawiają trawienie i przyswajanie pokarmów, ponieważ stymulują czynności wydzielnicze żołądka oraz wątroby poprzez zwiększenie wytwarzania soku żołądkowego i żółci, a także pobudzają wydzielanie śliny. Dlatego napar z szyszek chmielu często zaleca się spożywać przed głównymi posiłkami, aby pobudzić trawienie.

Łagodzi objawy menopauzy

Chmiel zawiera związki chemiczne zaliczane do grupy polifenoli, takie jak ksantohumol, izoksantohumol i 8-prenylnaringenina (8-PN), które naśladują działanie estrogenów endogennych (żeńskich hormonów płciowych). Z tego powodu są one nazywane fitoestrogenami, czyli estrogenami roślinnymi. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podaje, że 8-prenylnaringenina zawarta w chmielu jest składnikiem wykazującym aktywność estrogenową, który uważany jest za najsilniej działający spośród wszystkich poznanych do tej pory fitoestrogenów.

W okresie menopauzy dochodzi do zmniejszenia poziomu estrogenów w organizmie kobiety, co prowadzi do wystąpienia wielu objawów menopauzalnych, m.in.: uderzeń gorąca, nocnych potów, wahań nastroju i zmian w funkcjonowaniu układu moczowo-płciowego.

Przyjmowanie suplementów diety z chmielem przez minimum 4 tygodnie może istotnie zmniejszać częstość występowania uderzeń gorąca u kobiet w okresie menopauzy. W jednym z przeprowadzonych badań klinicznych z udziałem kobiet po menopauzie zaobserwowano nawet, że żel dopochwowy zawierający ekstrakt z chmielu był tak samo skuteczny w poprawie funkcji seksualnych, jak lek zawierający estradiol.

Chmiel wydaje się być skuteczny w łagodzeniu wczesnych objawów menopauzalnych u kobiet i nie stwierdzono żadnych poważnych działań niepożądanych związanych z jego suplementacją. Sugeruje się jednak, że stosowanie chmielu może powodować zaburzenia cyklu miesiączkowego u kobiet w wieku rozrodczym, z uwagi na jego działanie estrogenne.

Wykazuje działanie przeciwbakteryjne

Ekstrakt z chmielu zwyczajnego wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową przeciwko chorobotwórczym bakteriom, wśród których wymienia się:

• gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus),
• paciorkowce próchnicotwórcze (w tym Streptococcus mutans i Streptococcus sobrinus)
• oraz bakterie biorące udział w patogenezie trądziku pospolitego (Propionibacterium acnes).

Sugeruje się, że prenylowane flawonoidy i kwasy goryczowe chmielowe (zwłaszcza lupulon i humulon) odpowiadają przede wszystkim za właściwości przeciwbakteryjne i zdolność do zwiększania skuteczności terapeutycznej antybiotyków. Ze względu na swoje działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, ekstrakt z szyszek chmielu zwyczajnego może być metodą wspomagającą leczenie zakażeń bakteryjnych oraz leczenie trądziku pospolitego.

Wspiera układ sercowo-naczyniowy

Literatura fachowa donosi, iż chmiel zwyczajny ma działanie obniżające stężenie cholesterolu we krwi i może chronić przed rozwojem miażdżycy naczyń krwionośnych. Dane z badań przedklinicznych wskazują, że ksantohumol zawarty w chmielu rozszerza naczynia krwionośne, poprawia krążenie krwi i może zmniejszać zwapnienie tętnic.

Wstępne dowody z badań modeli zwierzęcych wskazują, że ekstrakt z szyszek chmielu bogaty w ksantohumol może potencjalnie odgrywać ważną rolę w obniżaniu ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych.

Chmiel zwyczajny a próchnica

Przeprowadzone badania dowiodły, że ekstrakt z szyszek chmielu zwyczajnego wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec niektórych bakterii próchnicotwórczych jamy ustnej, szczególnie paciorkowców Streptococcus mutans i Streptococcus sobrinus.
Stwierdzono, że ksantohumol zawarty w szyszkach chmielowych wpływa na błonę komórkową bakterii i wykazuje działanie przeciwbakteryjne w stosunku do bakterii Gram-dodatnich. Ekstrakt z chmielu zwyczajnego wydaje się być obiecującym składnikiem aktywnym produktów stomatologicznych, umożliwiającym leczenie i zapobieganie próchnicy oraz innych chorób przyzębia związanych z tworzeniem się biofilmu bakteryjnego.

Zastosowanie chmielu zwyczajnego w kosmetykach

Kosmetolog i linergistka Katarzyna Budzyńska o wykorzystywaniu chmielu w branży kosmetyków:

Chmiel zwyczajny, choć może kojarzyć się głównie z popularnymi napojami alkoholowymi, w przemyśle trychologicznym i fryzjerskim przewija się często w produktach seboregulujących. Z uwagi na swoje właściwości normalizujące można go znaleźć w składach szamponów oraz wcierek przeznaczonych do skór przetłuszczających się, a także przeciwłupieżowych.

Te same cechy chmielu wykorzystuje się w kosmetykach do twarzy, zatem znajdziemy go głównie w kremach i serach dedykowanym cerze:

• tłustej (działanie normalizujące aktywność gruczołów łojowych, ściągające);
• trądzikowej (działanie antyseptyczne).

Dodatkowo z uwagi na obecność antyoksydantów i fitoestrogenów dodaje się go także do kosmetyków z linii anti-aging. Ponieważ chmiel zwyczajny jest stosunkowo silny w swoim działaniu, nie polecam go osobom o cerach suchych, atopowych, wrażliwych czy też alergikom.

Przeciwwskazania do stosowania chmielu i interakcje

Najczęstsze przeciwwskazania do stosowania suplementów diety zawierających ekstrakt z szyszek chmielu zwyczajnego:

• ciąża,
• karmienie piersią,
• wiek poniżej 12 lat,
• nowotwory hormonozależne (np. rak piersi, rak endometrium),
• endometrioza,
• okres okołooperacyjny.

Suplementy diety zawierające szyszki chmielu mogą wchodzić w interakcje z następującymi lekami:

• uspokajającymi (w tym nasennymi, przeciwdepresyjnymi i przeciwlękowymi),
• estrogenowymi,
• przeciwhistaminowymi,
• metabolizowanymi w wątrobie przy udziale enzymów CYP1A2 i CYP3A4.

Skutki uboczne

U niektórych osób stosowanie chmielu może powodować skutki uboczne takie jak:

• senność,
• obniżenie koncentracji,
• zawroty głowy,
• reakcje alergiczne,
• zaburzenia cyklu miesiączkowego.